فرهنگ قهوه

قهوه‌خانه‌های ایران: از قهوه صفوی تا چای و نقالی

به‌روزرسانی ۱۵ آبان ۱۴۰۵ · ۲ دقیقه مطالعه

امروز در قهوه‌خانه‌های ایران بیشتر چای می‌نوشند تا قهوه. اما نام این مکان‌ها هنوز یادگار روزگاری است که قهوه نوشیدنی تازه و پرطرفداری بود.

آغاز در دوره صفوی

به نوشته دانشنامه ایرانیکا، قهوه‌خانه‌ها احتمالاً در دوران طولانی پادشاهی شاه طهماسب (۱۵۲۴ تا ۱۵۷۶ میلادی) به ایران راه یافتند، اما منابع تنها از زمان شاه عباس یکم از آن‌ها نام می‌برند. در دوره او چند قهوه‌خانه در قزوین، اصفهان و شهرهای دیگر باز شد.

در اصفهان، قهوه‌خانه‌ها در اطراف میدان شاه (میدان نقش جهان امروزی)، چهل‌ستون و چهارباغ، نزدیک بازارها و مدرسه‌ها جمع شده بودند.

محل دیدار شاعران و نقالان

قهوه‌خانه‌های صفوی محل دیدار هنرمندان، شاعران، اهل فکر و کارگزاران بود. شاه عباس یکم و شاه عباس دوم گاهی به آن‌ها سر می‌زدند و شاه عباس یکم یک بار سفیران خارجی را در قهوه‌خانه پذیرفت. شاعران شعرهای خود را می‌خواندند و شاهنامه‌خوانان داستان‌های شاهنامه را روایت می‌کردند. قصه‌گویان و واعظان هم در همان‌جا برنامه داشتند و مردم به آن‌ها پول می‌دادند.

قهوه‌خانه همیشه هم بی‌دردسر نبود. روحانیانی برای نظارت بر آن‌ها گماشته شدند و شاه عباس دوم به توصیه وزیرش مدتی آن‌ها را بست، اما قهوه‌خانه‌ها خیلی زود دوباره باز شدند.

دوره قاجار: چای جای قهوه را گرفت

در اواخر سده نوزدهم میلادی، چای جای قهوه را به‌عنوان محبوب‌ترین نوشیدنی ایرانیان گرفت، اما نام «قهوه‌خانه» برای چای‌خانه‌ها باقی ماند. در زمان ناصرالدین‌شاه قهوه‌خانه‌های تهران رونق زیادی داشتند و بسیاری از آن‌ها به‌جای قهوه چای می‌فروختند. تا پس از جنگ جهانی دوم، قهوه‌خانه‌ها مرکز خبر، بازی و نقالی بودند.

پژوهش‌های تازه نشان می‌دهد قهوه‌خانه‌های دوره قاجار، در کنار نقش مثبتشان به‌عنوان مکانی عمومی، با چالش‌های اجتماعی و اخلاقی هم روبه‌رو بودند.

نقاشی قهوه‌خانه‌ای

نقالان، که اغلب سواد خواندن نداشتند، داستان‌های خود را با پرده‌های نقاشی‌شده همراه می‌کردند. از همین سنت، نوعی هنر مردمی پدید آمد که امروز «نقاشی قهوه‌خانه‌ای» نامیده می‌شود. موضوع‌های رایج آن صحنه‌های شاهنامه، داستان‌های عاشقانه مانند یوسف و زلیخا و زندگی امامان شیعه بود. بیشتر نقاشان گمنام‌اند، اما مجموعه‌داران بسیاری از این آثار را نگه داشته‌اند.

قهوه‌خانه ایرانی نشان می‌دهد که نام یک مکان می‌تواند قرن‌ها پس از تغییر نوشیدنی‌اش باقی بماند.

قهوه در خانه

اگر می‌خواهید قهوه را به روش قدیمی دم کنید، قهوه بسیار ریزآسیاب و یک قهوه‌جوش کوچک کافی است. برای اسپرسو و لاته، یک دستگاه اسپرسوساز خانگی گزینه مناسبی است.

← همه مقاله‌های دنیای قهوه